فردوس

داستان هاى عاميانه فارسى، دهان به دهان و محفل به محفل، از گذشته هاى دور نقل شده اند تا رسيده اند به ديروز؛ در ديروز، اين داستان هاى شگفت آور و جذاب كه گنجى بى همتا در فرهنگ و زبان فارسى هستند، به شكل كتاب درآمده اند، اما جلوتر نيامده اند. يعنى آن همه قصه هاى خواندنى و پركشش، در قالب نسخه هايى مغلوط، با نشرى ابتدايى و غيرحرفه اى، باقى مانده اند كه همين نسخه ها هم اكثراً ناياب هستند. از همان ديروز، اين آثار درخشان، در مطبعه ها و كتابفروشى هاى قديمى مانده اند و به امروز نرسيده اند. در حالى كه بازخوانى آنها هم يك نياز همگانى بود تا بدين طريق، روح فرهنگ و انديشه مردمان گذشته، براى ما بيشتر آشكار شود؛ ضمن اينكه توجه به اين داستان هاى عاميانه، شايد ضرورتى ترديدناپذير براى داستان نويسان هم به شمار مى رفته است. اما چنين امكانى با اين نسخه هاى كمياب و رسم الخط و چاپ هاى قديمى و نامناسب، كمتر وجود داشته است.
البته و خوشبختانه، طى اين چند سال و در ارائه حركتى خجسته كه پايه هاى اوليه اش را امثال زنده ياد ابوالقاسم انجوى شيرازى بنا كردند، بخشى از قصه هاى كوتاه و افسانه هاى عاميانه، به شكل كتاب درآمدند. در اين ميان، اجر پژوهشگرانى همچون سيداحمد وكيليان، محسن ميهن دوست، افشين نادرى، منوچهر كريم زاده و... محفوظ است. اما واقعيت اين است كه در بازخوانى و انتشار نسخه هايى منقح و شسته رفته از داستان هاى بلند عاميانه، تاكنون اقدام جدى و مستمرى صورت نگرفته بود. تا اينكه اكنون انتشارات «ققنوس» گام مهمى در اين عرصه برداشته و چهار عنوان از اين داستان هاى بلند را با ويرايش و شكل و شمايلى امروزين به بازار كتاب عرضه كرده است.
يكى از اين كتاب ها «ملك جمشيد: طلسم آصف و طلسم حمام بلور» نوشته نقيب الممالك است؛ هم او كه كتاب «مستطاب امير ارسلان نامدار» را به رشته تحرير درآورده است.
كتاب ديگرى كه از اين مجموعه انتشار يافته، «حسين كرد شبسترى» است كه قصه اى قديمى و به جاى مانده از دوران صفوى است. اين داستان بلند عاميانه، تا ساليان سال، نقل شب نشينى ها و محفل هاى زمستانى ايرانيان بوده است و شايد هنوز بخشى از سالخوردگان، آن را به ياد بياورند. اكنون اما آن روايت كمرنگ و شايد مخدوش در ذهن نسل هاى پيشين، به شكل كتابى درآمده است كه مى توان به سادگى به آن رجوع كرد و با متنى پاكيزه و خوشخوان روبرو شد.
«مختارنامه» عنوان كتاب ديگرى از اين مجموعه است كه در قالب قصه اى بلند، ماجراى انتقام گيرى مختار ابوعبيده ثقفى از دشمنان اهل بيت(ع) را روايت مى كند. «مختارنامه» توسط عطاءالله حسام واعظ هروى به نگارش درآمده و آيينه اى است از تاريخ امويان، جنبش هاى اسلامى و واقعه كربلا.
يكى ديگر از آثار جذابى كه توسط انتشارات «ققنوس» در عرصه ادبيات عاميانه فارسى به چاپ رسيده، «شيرويه نامدار» است. اين داستان بلند، در فضايى جادويى و حيرت آور است. ماجراى شيرويه و سلطان صاحبقران را نقل مى كند كه از قرن دهم هجرى، تا به امروز، خواندنى و جذاب باقى مانده است.
در ابتداى كتاب هاى «حسين كرد شبسترى»، «مختارنامه» و «شيرويه نامدار» اسم عليرضا سيف الدينى به عنوان ويراستار آمده است، اما در كتاب «ملك جمشيد» اسمى از او نيست. با اين همه، آنها كه سيف الدينى را مى شناسند و از ميزان حساسيت و دانش زبانى و ادبى او اطلاع دارند، مى دانند كه آمدن اسم او به عنوان ويراستار، نشانه اى بر صحت و سلامت اين كتاب هاست.
به همين دليل اين چهار عنوان كتاب _ اگر «ملك جمشيد» هم ويراسته سيف الدينى باشد _ علاوه بر خوانندگان عادى و داستان نويسان، مى تواند به كار پژوهشگران فرهنگ عامه و حتى زبان شناسان نيز بيايد.
اما پيش از آنكه پرونده اين كتاب ها را ببنديم، ذكر چند نكته ضرورى مى نمايد؛ نخست اينكه با ديدن اين مجموعه، بى ترديد انتظار و اميد خوانندگان اين است كه «ققنوس» در سطح انتشار همين چهار عنوان متوقف نماند و آثار گرانبهاى ديگرى از ادبيات عاميانه فارسى را به همين شيوه منتشر كند.
همچنين مى توان اين پيشنهاد را مطرح كرد كه علاوه بر انتشار نسخه هايى امروزى و ويراسته از متون عاميانه، شايد بتوان به سراغ متون ارزنده ديگرى هم رفت كه گرفتار همان چاپ هاى بى كيفيت قديمى هستند. البته اگر بتوان همان چاپ ها را هم يافت! به عنوان نمونه، مقاتل يا گنج نامه از آثارى هستند كه جاى نسخه هاى پيراسته و خوشخوانى از آنها براى اهالى ادبيات و پژوهشگران، بشدت خالى است.
نكته ديگر اينكه كتاب هاى «شيرويه نامدار»، «مختارنامه»، «حسين كرد شبسترى» و «ملك جمشيد» فاقد مقدمه هستند؛ مقدمه اى كه نسخه ها و روايت هاى متعدد و متنوع آنها را معرفى كند و تاريخچه اى كوتاه مى تواند مسير تغيير و تحول اين قصه ها را به خوانندگان امروزى نشان بدهد. بى ترديد، بخشى از مخاطبان اين آثار، نسل جوانى است كه با گشودن هر كدام از اين كتاب ها، ناگهان با آثارى ارزشمند از قصه گويى ايرانيان سال هاى دور روبرو مى شوند، اما خود هيچ پيشينه و ذهنيتى از گذشته اين قصه هاى بلند عاميانه ندارند. به هر حال همچنان مى توان منتظر ماند كه در چاپ بعدى اين نقايص برطرف شوند.
مجموعه ادبيات عامه، براى همه آنها كه هنوز خواندن را فراموش نكرده اند، مى تواند اوقات شيرينى را فراهم كند. علاوه بر آن، براى بخش عمده اى از داستان نويسان اين نسل كه از پيشينه و گذشته خود بريده اند، بسيار كارآمد و مفيد خواهد بود. ضمن آنكه تا پيش از اين، بخشى از گلايه همين داستان نويسان براى عدم بهره جويى از فرهنگ و ادبيات عاميانه، در دسترس نبودن اين آثار بود كه اكنون تا حدى چنان گلايه هايى بى اثر مى شوند.
 
 

روزنامه ايران - 23/10/1384